Dolegliwości psychosomatyczne - czym są i kiedy szukać pomocy

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem.

Bóle głowy, które nasilają się przed ważnym terminem w pracy. Ściśnięty żołądek przed rozmową, której się obawiasz. Sztywny kark i plecy po tygodniu pełnym napięcia. Kołatanie serca, choć badania wychodzą prawidłowo. Wiele osób zna takie sytuacje i zaczyna się zastanawiać, czy to „z nerwów”. W tym artykule wyjaśniamy, czym są dolegliwości psychosomatyczne, jak może objawiać się związek między stresem a napięciem mięśni i innymi objawami z ciała, dlaczego najpierw trzeba wykluczyć inne przyczyny, kiedy iść do lekarza, a kiedy do psychologa lub psychoterapeuty i co ogólnie może pomóc w codziennym radzeniu sobie ze stresem. To tekst informacyjny - nie zastępuje diagnozy ani terapii.

Czym są dolegliwości psychosomatyczne?

Słowo „psychosomatyczny” łączy dwa greckie wyrazy: psyche (dusza, umysł) i soma (ciało). Mówimy o dolegliwościach psychosomatycznych, gdy czynniki psychiczne - przewlekły stres, napięcie emocjonalne, lęk, trudne doświadczenia - mają istotny udział w powstawaniu, nasileniu lub utrzymywaniu się objawów fizycznych.

Ważne jest kilka rzeczy:

• Objawy są prawdziwe. Ból czy dolegliwości żołądkowe nie są „wymyślone” tylko dlatego, że ich przyczyną może być stres. Osoba, która ich doświadcza, naprawdę je odczuwa.
• Ciało i psychika wpływają na siebie nawzajem. Stres może nasilać objawy wielu chorób, a z kolei przewlekłe dolegliwości fizyczne mogą obniżać nastrój i zwiększać napięcie.
• To nie jest rozpoznanie „z automatu”. Zanim uzna się, że objawy mają podłoże psychiczne, lekarz powinien wykluczyć inne przyczyny.

W klasyfikacjach medycznych opisuje się kilka grup zaburzeń, w których dominują objawy z ciała, a duży udział mają czynniki psychiczne. Ich rozpoznanie należy do lekarza lub psychiatry, a samodzielne „diagnozowanie się” na podstawie artykułów w internecie nie jest dobrym pomysłem.

Jakie objawy mogą mieć podłoże psychosomatyczne?

Objawy mogą dotyczyć niemal każdego układu w organizmie. Do najczęściej opisywanych należą:

Uwaga: każdy z tych objawów może mieć też przyczynę, która nie ma nic wspólnego ze stresem - od chorób serca, przez choroby tarczycy, po infekcje i choroby układu pokarmowego. Dlatego tabela nie służy do samodzielnego rozpoznawania. Szczególnie ból w klatce piersiowej, duszność czy kołatanie serca wymagają oceny lekarza.

Jak stres wpływa na napięcie mięśni?

W sytuacji zagrożenia organizm uruchamia reakcję stresową: przyspiesza oddech i tętno, napinają się mięśnie, ciało przygotowuje się do działania. To naturalny mechanizm, który po ustąpieniu zagrożenia powinien wygasać. Problem pojawia się, gdy stres jest przewlekły - trwa tygodniami lub miesiącami, a ciało nie ma okazji, by się „wyłączyć”.

Wtedy wiele osób zauważa u siebie:

• odruchowe unoszenie barków i napinanie mięśni szyi, często bez świadomości;
• zaciskanie zębów, także w nocy, z bólem w okolicy żuchwy i skroni;
• płytki oddech, „górą”, z napięciem w klatce piersiowej;
• sztywność karku i pleców pod koniec dnia;
• napięciowe bóle głowy.

Do tego dochodzą czynniki, które często towarzyszą stresowi: długie siedzenie przy komputerze, mało ruchu, niewyspanie. Więcej o napięciu w okolicy szyi i codziennej ergonomii piszemy w artykule o napiętych mięśniach karku.

Stres a bóle głowy

Stres jest jednym z czynników, które mogą wywoływać lub nasilać bóle głowy, zarówno napięciowe, jak i - u osób z migreną - napady migreny. Nie oznacza to jednak, że każdy ból głowy jest „od nerwów”. Nowy, nietypowy, bardzo silny lub nagły ból głowy wymaga oceny lekarza, a niektóre sytuacje - pilnej pomocy (patrz niżej).

Kiedy z objawami iść do lekarza?

Pierwszym krokiem przy nowych lub nawracających dolegliwościach fizycznych powinna być wizyta u lekarza, zwykle rodzinnego. Lekarz przeprowadzi wywiad, zbada Cię i w razie potrzeby zleci badania, by wykluczyć inne przyczyny. Warto opowiedzieć mu także o stresie, nastroju i śnie - to ważna część obrazu.

Pilnie - zadzwoń pod 112 lub 999, gdy:

• pojawia się ból w klatce piersiowej, zwłaszcza promieniujący do ramienia, żuchwy lub pleców, z dusznością, potami, osłabieniem;
• nagle wystąpiła duszność, sinienie ust;
• pojawił się nagły, bardzo silny ból głowy, ból głowy z gorączką i sztywnością karku albo z zaburzeniami mowy, widzenia, osłabieniem kończyn;
• doszło do omdlenia;
• występuje silny ból brzucha, wymioty krwią, czarne stolce;
• masz myśli samobójcze lub myśli o zrobieniu sobie krzywdy.

Nawet jeśli wcześniej podobne objawy okazywały się „nerwowe”, przy objawach alarmowych nie zakładaj tego z góry - lepiej sprawdzić.

W najbliższym terminie - umów wizytę, gdy:

• dolegliwości trwają kilka tygodni lub regularnie wracają;
• towarzyszy im niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, nocne poty;
• objawy utrudniają pracę, sen lub codzienne funkcjonowanie;
• pojawiły się po nowym leku lub zmianie leczenia.

Kiedy warto zgłosić się do psychologa lub psychoterapeuty?

Gdy lekarz wykluczy inne przyczyny albo gdy sam widzisz wyraźny związek objawów z napięciem emocjonalnym, warto rozważyć pomoc psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry. Sygnały, że warto po nią sięgnąć:

• objawy nasilają się w sytuacjach stresowych i utrzymują się mimo prób odpoczynku;
• czujesz ciągłe napięcie, niepokój, rozdrażnienie;
• masz obniżony nastrój, tracisz zainteresowanie rzeczami, które wcześniej sprawiały przyjemność;
• masz trudności ze snem przez dłuższy czas;
• unikasz sytuacji, miejsc czy ludzi z obawy przed objawami;
• wiele razy odwiedzałeś lekarzy, a badania nie wyjaśniają objawów, co samo w sobie jest źródłem lęku;
• sięgasz po alkohol, leki uspokajające lub inne substancje, by sobie poradzić.

Do psychiatry w Polsce nie potrzeba skierowania. Wsparcie w kryzysie oferują też całodobowe telefony zaufania, m.in. Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222 oraz telefon zaufania dla dorosłych 116 123. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112.

Jak są leczone dolegliwości psychosomatyczne?

Sposób postępowania zależy od rozpoznania i dobiera go specjalista. Najczęściej obejmuje:

• leczenie chorób somatycznych, jeśli współistnieją - stres nie wyklucza innej choroby;
• psychoterapię, która pomaga zrozumieć związek emocji z objawami i nauczyć się innych sposobów reagowania na stres;
• w niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne zalecone przez psychiatrę lub innego lekarza;
• naukę technik relaksacyjnych i dbanie o codzienne nawyki.

Co możesz robić na co dzień, by lepiej radzić sobie ze stresem?

Poniższe sposoby to ogólne zasady higieny psychicznej. Nie zastępują leczenia ani terapii, ale wiele osób włącza je do codziennej rutyny.

Techniki relaksacyjne

• Spokojny oddech przeponowy - kilka minut wolnego oddychania „do brzucha”, z wydłużonym wydechem.
• Trening progresywnej relaksacji mięśni Jacobsona - kolejne napinanie i rozluźnianie grup mięśni, które pomaga zauważać różnicę między napięciem a rozluźnieniem. Nagrania z instrukcją są łatwo dostępne.
• Uważność (mindfulness), joga w łagodnej formie, medytacja - jeśli Ci odpowiadają.

Ruch

Regularna aktywność fizyczna - spacer, rower, pływanie, taniec - jest jednym z ogólnie zalecanych elementów zdrowego stylu życia i dla wielu osób sposobem na „odreagowanie” dnia. Nie musi być intensywna. Ważne, by była regularna i sprawiała przyjemność. Przy chorobach przewlekłych formę wysiłku warto omówić z lekarzem.

Przerwy i ergonomia

Przy pracy biurowej pomagają krótkie przerwy co 30-60 minut, zmiana pozycji, kilka ruchów barkami. Warto co jakiś czas sprawdzić, czy nie zaciskasz zębów i nie unosisz barków.

Sen

Stałe pory zasypiania i budzenia, ograniczenie ekranów i kofeiny wieczorem, chłodna i zaciemniona sypialnia. Jeśli problemy ze snem trwają tygodniami, porozmawiaj z lekarzem.

Relacje i granice

Rozmowa z bliskimi, czas na przyjemności, umiejętność odmawiania i planowania obowiązków. Jeśli źródłem stresu jest praca, warto poszukać wsparcia także w tym obszarze.

Czego unikać

Alkoholu i innych substancji jako sposobu na rozluźnienie, samodzielnego przyjmowania leków uspokajających bez konsultacji z lekarzem oraz odkładania wizyty u specjalisty w nieskończoność.

Jak rozmawiać z lekarzem o objawach, które mogą mieć związek ze stresem?

Wiele osób obawia się, że lekarz zbagatelizuje objawy albo uzna je za „wymyślone”. Rzeczowa rozmowa ułatwia obu stronom zrozumienie sytuacji. Przed wizytą warto zanotować:

• jakie objawy występują, od kiedy i jak często;
• w jakich sytuacjach się nasilają, a kiedy słabną - np. w weekend, na urlopie, przed ważnymi wydarzeniami;
• jak wygląda Twój sen, apetyt, poziom energii i nastrój;
• jakie badania już wykonałeś i jakie były wyniki;
• jakie leki i suplementy przyjmujesz.

Powiedz otwarcie o stresie, przeciążeniu czy trudnych wydarzeniach. To nie jest „przyznanie się do słabości”, ale ważna informacja, która pomaga dobrać badania i dalsze postępowanie. Jeśli coś jest niejasne, poproś o wyjaśnienie lub o skierowanie do specjalisty.

Najczęstsze pytania

Czy ból psychosomatyczny jest prawdziwy?

Tak. Objawy psychosomatyczne są naprawdę odczuwane, nawet jeśli w ich powstawaniu dużą rolę odgrywa stres czy emocje. Nie oznacza to, że ktoś „wymyśla” dolegliwości.

Jak sprawdzić, czy objawy są psychosomatyczne?

Nie da się tego zrobić samodzielnie. Najpierw lekarz powinien zbadać Cię i wykluczyć inne przyczyny objawów. Dopiero wtedy, w razie potrzeby, warto skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą.

Czy stres może powodować ból pleców i karku?

Stres często wiąże się z napięciem mięśni karku, barków i pleców, a u wielu osób nasila odczuwanie bólu. Ból pleców może mieć jednak wiele innych przyczyn. Jeśli trwa dłużej, nasila się lub towarzyszą mu objawy neurologiczne, skonsultuj się z lekarzem.

Czy stres może powodować migrenę?

U osób z migreną stres jest jednym z częściej wymienianych czynników, które mogą wywoływać napady. Rozpoznanie migreny i jej leczenie należy do lekarza, najczęściej neurologa.

Do jakiego lekarza iść z objawami psychosomatycznymi?

Na początek do lekarza rodzinnego, który oceni objawy i zleci badania. W zależności od wyników może skierować Cię do innego specjalisty. Jeśli związek z napięciem emocjonalnym jest wyraźny, warto skorzystać z pomocy psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry.

Czy do psychiatry potrzebne jest skierowanie?

W Polsce do psychiatry w ramach NFZ nie jest potrzebne skierowanie. Na psychoterapię w ramach NFZ zasady mogą się różnić w zależności od placówki - warto zapytać w wybranym ośrodku.

Czy aktywność fizyczna pomaga przy stresie?

Regularny ruch jest ogólnie zalecanym elementem zdrowego stylu życia i wiele osób traktuje go jako sposób na odreagowanie napięcia. Nie zastępuje jednak terapii ani leczenia, jeśli są potrzebne.

Gdzie szukać pomocy w kryzysie psychicznym?

W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112. Całodobowe wsparcie oferuje Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (800 70 2222), telefon zaufania dla dorosłych 116 123, a dla dzieci i młodzieży 116 111.