Choroba Parkinsona a aktywność fizyczna - informacje i bezpieczeństwo

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem.

Diagnoza choroby Parkinsona u siebie lub bliskiej osoby rodzi wiele pytań. Jedno z najczęstszych brzmi: czy ruch i ćwiczenia mają sens i jakie są bezpieczne? Aktywność fizyczna jest dziś uznawana za ważny element opieki nad osobami z chorobą Parkinsona, obok leczenia farmakologicznego, ale jej rodzaj, intensywność i formę zawsze dobiera się indywidualnie. W tym artykule wyjaśniamy w przystępny sposób, czym jest choroba Parkinsona, dlaczego aktywność fizyczna w chorobie Parkinsona jest omawiana z lekarzem i zespołem terapeutycznym, jakie rodzaje ruchu są zwykle brane pod uwagę, jak zadbać o bezpieczeństwo w domu i kiedy pilnie szukać pomocy. Nie podajemy gotowego programu ćwiczeń - ten może przygotować tylko specjalista, który zna stan zdrowia konkretnej osoby.

Czym jest choroba Parkinsona?

Choroba Parkinsona to przewlekła, postępująca choroba neurologiczna. Jest związana z zanikiem komórek nerwowych w części mózgu odpowiedzialnej m.in. za produkcję dopaminy, która bierze udział w kontroli ruchów. Choroba rozwija się zwykle powoli, a jej przebieg jest u każdej osoby inny.

Do typowych objawów ruchowych należą:

• spowolnienie ruchowe - ruchy stają się wolniejsze i mniejsze, trudniej rozpocząć ruch;
• drżenie, często spoczynkowe, zwykle zaczynające się po jednej stronie ciała;
• sztywność mięśni;
• zaburzenia postawy i równowagi, które zwykle pojawiają się w późniejszym okresie choroby.

Choroba ma też objawy pozaruchowe, które bywają równie uciążliwe: zaburzenia snu, węchu, nastroju, zaparcia, spadki ciśnienia przy wstawaniu, zmęczenie, trudności z koncentracją. Rozpoznanie stawia i leczenie prowadzi neurolog.

Dlaczego aktywność fizyczna jest ważna w chorobie Parkinsona?

Zalecenia towarzystw neurologicznych i organizacji pacjentów podkreślają, że regularna aktywność fizyczna, dobrana do możliwości chorego, jest istotną częścią codziennego funkcjonowania z chorobą Parkinsona. Ruch pomaga utrzymać sprawność w codziennych czynnościach, takich jak chodzenie, wstawanie z krzesła czy ubieranie się, a także ma znaczenie dla samopoczucia i kontaktów z innymi ludźmi.

Trzeba jednak jasno powiedzieć: ćwiczenia nie zastępują leczenia zaleconego przez neurologa, a ich efekty u konkretnej osoby zależą od wielu czynników. Badania nad wpływem różnych form aktywności na przebieg choroby wciąż trwają, dlatego warto ostrożnie podchodzić do tekstów obiecujących, że jakiś rodzaj ćwiczeń „zatrzyma” lub „cofnie” chorobę. Rzetelnych informacji o tym, czego można się spodziewać, najlepiej szukać u swojego lekarza i fizjoterapeuty.

Kto ustala plan aktywności przy chorobie Parkinsona?

Opieka nad osobą z chorobą Parkinsona to zwykle praca kilku specjalistów. Skład zespołu zależy od potrzeb i etapu choroby:

Plan ćwiczeń przygotowuje fizjoterapeuta po badaniu i w porozumieniu z lekarzem. Uwzględnia przy tym etap choroby, inne schorzenia (np. serca, stawów, osteoporozę), ryzyko upadków, przyjmowane leki i to, co dana osoba lubi robić - bo regularność jest łatwiejsza, gdy aktywność sprawia przyjemność.

Jakie rodzaje aktywności są zwykle brane pod uwagę?

Poniżej opisujemy ogólne grupy aktywności, o których często mówi się w kontekście choroby Parkinsona. To nie jest instrukcja ćwiczeń, ale pomoc w rozmowie ze specjalistą - możesz zapytać lekarza lub fizjoterapeutę, które z nich są odpowiednie w Twojej sytuacji.

Aktywność wytrzymałościowa

Spacery, marsz z kijkami, jazda na rowerze stacjonarnym, pływanie, taniec. Intensywność i czas ustala się indywidualnie, zaczynając od poziomu, który jest dla danej osoby komfortowy.

Ćwiczenia wzmacniające

Ćwiczenia z ciężarem własnego ciała, z lekkimi obciążeniami lub gumami, np. wstawanie z krzesła. Ich dobór i technikę warto ustalić z fizjoterapeutą.

Ćwiczenia równowagi i chodu

Fizjoterapeuci wykorzystują m.in. ćwiczenia wydłużania kroku, zmiany kierunku, chodzenia w rytm muzyki czy z sygnałami wzrokowymi. Ćwiczenia równowagi wiążą się z ryzykiem upadku, dlatego nie należy ich wykonywać samodzielnie bez wcześniejszego instruktażu i bez zabezpieczenia.

Ćwiczenia gibkości i postawy

Łagodne rozciąganie i ćwiczenia sprzyjające wyprostowanej postawie, wykonywane powoli i bez bólu.

Ćwiczenia oddechowe, mowy i połykania

Prowadzi je zwykle logopeda lub fizjoterapeuta. Są ważne zwłaszcza w późniejszych etapach choroby.

Zajęcia grupowe

W wielu miastach działają grupy ćwiczeń, zajęcia tańca czy nordic walking dla osób z chorobą Parkinsona, organizowane m.in. przez stowarzyszenia pacjentów. Oprócz ruchu dają kontakt z osobami, które rozumieją codzienne wyzwania choroby.

Jak przygotować dom, by był bezpieczniejszy?

Zaburzenia równowagi, spowolnienie ruchowe, epizody nagłego „zamrożenia” chodu (gdy stopy jakby przyklejały się do podłogi) i spadki ciśnienia przy wstawaniu zwiększają ryzyko upadków. Kilka zmian w mieszkaniu może pomóc zmniejszyć to ryzyko:

Terapeuta zajęciowy lub fizjoterapeuta może ocenić mieszkanie i podpowiedzieć konkretne rozwiązania. Ogólne zasady przygotowania domu i ruchu dla osób starszych opisujemy w artykule aktywność seniorów w domu.

Jak bezpiecznie podejmować aktywność na co dzień?

• Uzgodnij plan z neurologiem i fizjoterapeutą, a przy innych chorobach - także z lekarzem prowadzącym.
• Zapytaj o porę ćwiczeń. Samopoczucie i sprawność mogą zmieniać się w ciągu dnia w zależności od działania leków. Lekarz lub fizjoterapeuta podpowie, kiedy aktywność będzie najwygodniejsza.
• Wstawaj powoli. Przy skłonności do spadków ciśnienia posiedź chwilę na brzegu łóżka czy krzesła przed wstaniem.
• Ćwicz przy stabilnym podparciu i, zwłaszcza na początku, w obecności drugiej osoby.
• Pij wodę i unikaj wysiłku w upale.
• Nie zmieniaj dawek leków na własną rękę, nawet jeśli wydaje się, że ćwiczenia „idą lepiej” lub „gorzej” o różnych porach.
• Notuj obserwacje - kiedy czujesz się lepiej, kiedy gorzej, czy zdarzyły się upadki lub zamrożenia chodu. To cenna informacja dla lekarza.

Kiedy przerwać ćwiczenia i szukać pomocy?

Przerwij aktywność i odpocznij, a w razie objawów alarmowych wezwij pomoc (112 lub 999), gdy pojawi się:

• ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca;
• zawroty głowy, uczucie omdlenia, omdlenie;
• nagłe osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy lub widzenia;
• upadek z urazem głowy, silnym bólem lub podejrzeniem złamania;
• nagłe splątanie, nietypowe zachowanie, wysoka gorączka;
• problemy z połykaniem, zakrztuszenia.

Pilnego kontaktu z lekarzem wymaga też wyraźne, nagłe pogorszenie sprawności, częstsze upadki czy nowe objawy po zmianie leków.

Jak wspierać bliską osobę z chorobą Parkinsona w aktywności?

• Towarzysz w spacerach i ćwiczeniach - wspólna aktywność łatwiej staje się nawykiem.
• Pozwól na samodzielność w tempie chorego, nie wyręczaj we wszystkim.
• Pamiętaj o wskazówkach fizjoterapeuty, np. o sposobach na zamrożenie chodu - stosuj tylko te, które zostały pokazane.
• Zadbaj o siebie. Opieka nad osobą przewlekle chorą jest obciążająca, a wsparcie dla opiekunów oferują m.in. grupy wsparcia i stowarzyszenia pacjentów.
• Zwracaj uwagę na nastrój - przygnębienie, wycofanie czy lęk są częste w chorobie Parkinsona i warto o nich powiedzieć lekarzowi.

Jak przygotować się do rozmowy o aktywności z lekarzem i fizjoterapeutą?

Wizyty bywają krótkie, dlatego warto się do nich przygotować. Przydatne może być zapisanie wcześniej:

• jakie formy ruchu podejmujesz teraz i jakie lubiłeś przed chorobą;
• czy w ostatnim czasie zdarzyły się upadki, potknięcia lub epizody zamrożenia chodu - kiedy i w jakich sytuacjach;
• o jakiej porze dnia czujesz się sprawniej, a kiedy gorzej;
• czy przy wstawaniu pojawiają się zawroty głowy;
• jakie czynności sprawiają najwięcej trudności: wstawanie z łóżka, ubieranie się, schody, obracanie się;
• pełną listę przyjmowanych leków, także tych bez recepty i suplementów.

Dobrze jest też zapytać wprost: jakie formy aktywności są dla mnie odpowiednie, czego unikać, jak często i jak długo ćwiczyć, jakie objawy powinny skłonić do przerwania ćwiczeń i kiedy przyjść na kontrolę. Jeśli to możliwe, zabierz na wizytę bliską osobę - łatwiej wtedy zapamiętać zalecenia.

Najczęstsze pytania

Czy ćwiczenia mogą zatrzymać chorobę Parkinsona?

Nie ma podstaw, by obiecywać, że ćwiczenia zatrzymają chorobę. Regularna aktywność jest jednak uznawana za ważny element opieki i codziennego funkcjonowania. Jej rodzaj i intensywność ustala się z neurologiem i fizjoterapeutą, a ćwiczenia nie zastępują leczenia.

Jakie ćwiczenia są dobre przy chorobie Parkinsona?

Zwykle bierze się pod uwagę aktywność wytrzymałościową, ćwiczenia wzmacniające, ćwiczenia równowagi i chodu, rozciąganie oraz ćwiczenia oddechowe i mowy. Konkretny program dobiera fizjoterapeuta po badaniu, uwzględniając etap choroby i inne schorzenia.

Czy osoba z chorobą Parkinsona może ćwiczyć sama w domu?

Może wykonywać ćwiczenia, które pokazał i zalecił fizjoterapeuta, przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa. Ćwiczenia równowagi i nowe formy aktywności lepiej najpierw wykonywać pod nadzorem lub w obecności drugiej osoby.

O jakiej porze dnia ćwiczyć?

To zależy od indywidualnego samopoczucia i działania leków. Wiele osób zauważa, że sprawność zmienia się w ciągu dnia. Porę aktywności warto ustalić z lekarzem lub fizjoterapeutą i nie zmieniać samodzielnie dawek ani godzin przyjmowania leków.

Co to jest zamrożenie chodu?

To nagły, krótkotrwały epizod, w którym stopy jakby „przyklejają się” do podłogi, często przy rozpoczynaniu chodu, zmianie kierunku lub w wąskim przejściu. Zwiększa ryzyko upadku. Sposoby radzenia sobie z nim pokazuje fizjoterapeuta, a o epizodach warto informować neurologa.

Jak zmniejszyć ryzyko upadków w domu?

Usuń przeszkody i dywaniki, zamontuj uchwyty i poręcze, popraw oświetlenie, wybieraj stabilne meble i pełne obuwie z antypoślizgową podeszwą. Wstawaj powoli. Terapeuta zajęciowy lub fizjoterapeuta może doradzić konkretne zmiany w mieszkaniu.

Gdzie szukać pomocy i informacji?

Podstawowym źródłem informacji jest neurolog prowadzący. Wsparcie dla chorych i opiekunów oferują też stowarzyszenia osób z chorobą Parkinsona, które organizują m.in. zajęcia ruchowe i grupy wsparcia.

Czy Teeter ma sprzęt przeznaczony dla osób z chorobą Parkinsona?

Nie. Nie oferujemy sprzętu przeznaczonego do terapii choroby Parkinsona i nie polecamy naszych produktów jako sposobu na tę chorobę. Formę aktywności i ewentualne pomoce dobiera zespół terapeutyczny.