Zawroty głowy a kręgosłup szyjny - przyczyny i kiedy do lekarza

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem.

Kręci Ci się w głowie przy odwracaniu głowy, po kilku godzinach przy biurku albo rano, gdy wstajesz z łóżka, a do tego od dawna dokucza Ci sztywny kark? Łatwo wtedy dojść do wniosku, że winny jest kręgosłup szyjny. Czasem rzeczywiście tak jest, ale zawroty głowy mają wiele możliwych przyczyn - od błędnika, przez układ krążenia i leki, po stres - i często nie mają z kręgosłupem nic wspólnego. W tym artykule wyjaśniamy, czym są zawroty głowy pochodzenia szyjnego, jakie inne przyczyny trzeba wykluczyć, które objawy wymagają pilnej pomocy, jak wygląda diagnostyka u lekarza i co możesz robić na co dzień, żeby dbać o kark i bezpieczeństwo. Na końcu znajdziesz ważną informację dla osób, które rozważają ćwiczenia w pozycji odwróconej.

Czym są zawroty głowy i dlaczego tak trudno ustalić ich przyczynę?

„Zawroty głowy” to określenie, pod którym ludzie opisują bardzo różne odczucia. Lekarze zwykle zaczynają od doprecyzowania, o które z nich chodzi, bo każde prowadzi w innym kierunku:

• Wirowanie - wrażenie, że otoczenie kręci się wokół Ciebie albo Ty kręcisz się w miejscu. Często wiąże się z błędnikiem (uchem wewnętrznym) lub z ośrodkami równowagi w mózgu.
• Uczucie omdlewania - „robi się ciemno przed oczami”, słabość, uczucie, że za chwilę stracisz przytomność. Częściej kieruje uwagę na ciśnienie krwi, serce, odwodnienie czy poziom cukru.
• Chwiejność i niepewność chodu - poczucie, że tracisz równowagę, „chodzisz jak po statku”. Może mieć przyczyny neurologiczne, wzrokowe, związane z błędnikiem, ale też z lekami.
• Uczucie pustki lub „mgły” w głowie - trudne do opisania, nieostre wrażenie oszołomienia. Bywa związane ze zmęczeniem, napięciem, lękiem, a także z dolegliwościami karku.

Ośrodek równowagi korzysta jednocześnie z informacji z błędnika, z oczu i z receptorów czucia głębokiego w mięśniach i stawach - w tym w okolicy szyi. Jeśli któreś z tych źródeł podaje „sprzeczne” dane, mózg może odebrać to jako zawroty. Dlatego objaw jest jeden, a możliwych przyczyn wiele. Ustalenie, skąd biorą się zawroty, to zadanie dla lekarza, a nie dla wyszukiwarki internetowej.

Czy kręgosłup szyjny może powodować zawroty głowy?

Tak, choć rzadziej, niż się powszechnie uważa. Mówi się wtedy o zawrotach głowy pochodzenia szyjnego (szyjnopochodnych, ang. cervicogenic dizziness). Typowo opisuje się je jako uczucie chwiejności lub niepewności, a nie gwałtowne wirowanie. Pojawiają się razem z bólem lub sztywnością karku, nasilają się przy określonych ruchach głowy albo po dłuższym utrzymywaniu jednej pozycji, np. przy komputerze, i zwykle zmieniają się w zależności od stanu szyi.

Mechanizm nie jest do końca wyjaśniony. Najczęściej mówi się o zaburzeniu informacji czuciowej płynącej z mięśni i stawów odcinka szyjnego do ośrodka równowagi. Ważne są tu dwie rzeczy:

• To rozpoznanie z wykluczenia. Nie ma jednego badania, które je potwierdza. Lekarz stawia je dopiero wtedy, gdy wykluczy inne, częstsze i czasem groźniejsze przyczyny zawrotów.
• Zmiany na zdjęciu nie przesądzają o przyczynie. Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego widać w badaniach obrazowych u wielu dorosłych, również u osób bez żadnych dolegliwości. Sam ich opis w wyniku nie oznacza, że to one powodują zawroty.

Osobną, rzadką, ale poważną sytuacją jest uszkodzenie tętnic biegnących w okolicy szyi (np. rozwarstwienie tętnicy kręgowej), które może dawać ból karku, zawroty i objawy neurologiczne. Właśnie dlatego zawrotów połączonych z nagłym, nietypowym bólem szyi nie wolno lekceważyć - więcej o tym w części o czerwonych flagach.

Jakie są inne przyczyny zawrotów głowy niezwiązane z kręgosłupem?

W praktyce lekarskiej znacznie częściej niż kręgosłup szyjny za zawroty odpowiadają inne przyczyny. Poniższa tabela to ogólny przegląd - nie służy do samodzielnego stawiania rozpoznania, tylko pokazuje, jak szeroki jest wachlarz możliwości.

Wiele osób ma jednocześnie dwa problemy, np. bolący kark i łagodne położeniowe zawroty głowy. Bolący kark nie musi być przyczyną zawrotów, nawet jeśli oba objawy pojawiły się w podobnym czasie. To kolejny powód, by nie zakładać z góry, że „to na pewno kręgosłup”.

Kiedy zawroty głowy wymagają pilnej pomocy?

Większość epizodów zawrotów nie jest groźna, ale niektóre objawy mogą świadczyć o stanie zagrożenia życia, np. o udarze mózgu. Wtedy liczy się czas. Dzwoń pod 112 lub 999, jeśli zawrotom towarzyszy którykolwiek z poniższych objawów:

• nagłe osłabienie, drętwienie lub opadnięcie jednej strony twarzy, ręki lub nogi;
• zaburzenia mowy (bełkotliwa mowa, trudność ze znalezieniem słów, niezrozumienie, co ktoś mówi);
• podwójne widzenie, nagła utrata wzroku lub części pola widzenia;
• nagły, bardzo silny ból głowy („najgorszy w życiu”) albo nagły, nietypowy ból szyi lub karku;
• niemożność ustania lub chodzenia, wyraźna niezborność ruchów;
• utrata przytomności, splątanie, nietypowa senność;
• ból w klatce piersiowej, duszność, silne kołatanie serca;
• zawroty po urazie głowy lub szyi, np. po upadku albo wypadku komunikacyjnym;
• nagła utrata słuchu w jednym uchu.

Na wizytę u lekarza w najbliższym możliwym terminie umów się, jeśli zawroty pojawiają się po raz pierwszy i nie mijają, nawracają, nasilają się, towarzyszą im wymioty, szum w uchu, pogorszenie słuchu, gorączka albo pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku. Do lekarza warto też pójść, gdy zawroty utrudniają pracę, prowadzenie samochodu albo sprawiają, że boisz się wychodzić z domu.

Jak wygląda diagnostyka zawrotów głowy u lekarza?

Pierwszym krokiem jest zwykle wizyta u lekarza rodzinnego. To on decyduje, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebne są dodatkowe badania i konsultacja specjalisty. Proces diagnostyczny może wyglądać różnie, ale najczęściej obejmuje kilka etapów.

Wywiad - najważniejsza część wizyty

Dokładny opis objawów często mówi lekarzowi więcej niż badania. Przed wizytą warto zanotować:

• jak wyglądają zawroty (wirowanie, uczucie omdlewania, chwiejność, „mgła” w głowie);
• kiedy się zaczęły, jak długo trwają (sekundy, minuty, godziny, dni) i jak często wracają;
• co je wywołuje lub nasila: zmiana pozycji, wstawanie, odwracanie głowy, praca przy komputerze, stres, wysiłek;
• czy towarzyszy im ból karku, ból głowy, szum w uszach, pogorszenie słuchu, nudności, kołatanie serca;
• jakie leki i suplementy przyjmujesz, czy ostatnio coś się zmieniło;
• czy w ostatnim czasie był uraz głowy lub szyi, infekcja, okres dużego stresu.

Badanie przedmiotowe

Lekarz zwykle mierzy ciśnienie i tętno, czasem w pozycji leżącej i po wstaniu, osłuchuje serce, ocenia ruchy gałek ocznych, równowagę, chód i podstawowe odruchy. Może wykonać proste testy położeniowe, np. test Dix-Hallpike'a, który pomaga ocenić, czy zawroty mogą mieć związek z błędnikiem. Oceni też ruchomość i bolesność kręgosłupa szyjnego oraz napięcie mięśni karku.

Badania dodatkowe - tylko wtedy, gdy są potrzebne

W zależności od objawów lekarz może zlecić m.in. badania krwi (morfologia, glukoza, elektrolity), EKG lub dłuższe monitorowanie pracy serca, badanie słuchu, badania czynności błędnika, USG naczyń szyjnych, a w wybranych sytuacjach tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Badania obrazowe kręgosłupa szyjnego nie są rutynowe przy każdych zawrotach - jak pisaliśmy wyżej, zmiany zwyrodnieniowe widać u wielu osób i trzeba je interpretować razem z objawami.

Konsultacje specjalistyczne

W zależności od podejrzewanej przyczyny możesz zostać skierowany do laryngologa lub otoneurologa, neurologa, kardiologa albo ortopedy. Jeśli lekarz uzna, że zawroty mogą mieć związek z odcinkiem szyjnym lub z błędnikiem, może zalecić konsultację u fizjoterapeuty, który dobierze postępowanie do Twojego stanu. O tym, jakie leczenie jest właściwe, decyduje lekarz po postawieniu rozpoznania.

Co możesz robić na co dzień, gdy masz skłonność do zawrotów i sztywny kark?

Poniższe wskazówki to ogólne zasady higieny codziennego dnia. Nie zastępują diagnostyki ani zaleceń lekarza, ale pomagają zadbać o bezpieczeństwo i o wygodę pracy szyi.

Bezpieczeństwo przede wszystkim

• Wstawaj powoli. Rano najpierw usiądź na brzegu łóżka, odczekaj chwilę i dopiero wtedy wstań. Tak samo po dłuższym leżeniu lub siedzeniu.
• Usiądź, gdy kręci się w głowie. W trakcie epizodu zawrotów usiądź lub połóż się w bezpiecznym miejscu i odczekaj, aż objawy miną.
• Zadbaj o dom. Dobre oświetlenie w nocy, brak luźnych dywaników i kabli na podłodze, poręcze tam, gdzie są potrzebne - to proste sposoby na zmniejszenie ryzyka upadku.
• Nie prowadź samochodu i nie pracuj na wysokości, dopóki zawroty nie zostaną wyjaśnione i lekarz nie oceni, że jest to bezpieczne.
• Nie zmieniaj samodzielnie leków. Jeśli podejrzewasz, że zawroty pojawiły się po nowym leku, porozmawiaj o tym z lekarzem.

Ergonomia pracy przy komputerze

Długie godziny z głową wysuniętą w stronę ekranu lub pochyloną nad telefonem to częsty powód sztywności i dyskomfortu karku. Kilka zasad, które łatwo wprowadzić:

• górna krawędź monitora mniej więcej na wysokości oczu, ekran w odległości wyciągniętej ręki;
• przy laptopie - podstawka pod laptopa oraz osobna klawiatura i mysz;
• krzesło ustawione tak, by stopy opierały się płasko o podłogę, a przedramiona swobodnie leżały na blacie lub podłokietnikach;
• telefon trzymany bliżej wysokości oczu zamiast pochylania głowy w dół;
• przerwa co 30-60 minut: wstań, przejdź się, zmień pozycję;
• przy długich rozmowach telefonicznych - słuchawki zamiast przytrzymywania telefonu barkiem.

Sen, nawodnienie i regularny rytm dnia

Poduszka powinna utrzymywać głowę mniej więcej w linii z resztą kręgosłupa - zbyt wysoka lub zbyt płaska wymusza zgięcie szyi na całą noc. Warto też pamiętać o regularnych posiłkach, odpowiedniej ilości płynów (szczególnie w upały i przy wysiłku) oraz o ograniczeniu alkoholu, który sam w sobie może nasilać zawroty i zaburzenia równowagi.

Ruch i łagodna aktywność

Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna, np. spacery, jest dla większości osób korzystna dla ogólnej sprawności. Przy zawrotach głowy zasada jest jednak jasna: zanim zaczniesz nowe ćwiczenia, poznaj przyczynę zawrotów. Jeśli lekarz nie widzi przeciwwskazań, łagodne ruchy szyi mogą być elementem codziennej aktywności, np.:

• Powolne skręty głowy - siedząc prosto, powoli obróć głowę w prawo, wróć do środka, potem w lewo. Tylko w zakresie, w którym nie czujesz bólu ani zawrotów.
• Cofanie brody - siedząc, delikatnie przesuń brodę do tyłu (jakbyś chciał zrobić „podwójny podbródek”), przytrzymaj kilka sekund i rozluźnij.
• Krążenia barków - powoli unoś barki w górę, cofaj do tyłu i opuszczaj, kilka razy.

Każde z tych ćwiczeń wykonuj na siedząco, powoli i bez bólu. Jeśli w trakcie pojawią się zawroty, ból, drętwienie lub mrowienie, przerwij i skonsultuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Przy dolegliwościach najpierw skonsultuj się ze specjalistą - to on najlepiej oceni, jakie ruchy są dla Ciebie odpowiednie. Więcej o samym karku piszemy w artykule o napiętych mięśniach karku.

Czy przy zawrotach głowy można korzystać z ławki inwersyjnej lub butów grawitacyjnych?

To pytanie zadaje nam część klientów, dlatego odpowiadamy wprost: zawroty głowy to sytuacja, w której przed jakąkolwiek inwersją trzeba skonsultować się z lekarzem. W pozycji z głową niżej niż stopy rośnie ciśnienie krwi w obrębie głowy, a układ równowagi dostaje zupełnie inne niż zwykle informacje o położeniu ciała.

Ławki inwersyjne Teeter FitSpine to wyroby medyczne do domowego wyciągu kręgosłupa przy jednoczesnym rozciąganiu mięśni przykręgosłupowych i tkanek miękkich. Przed użyciem skonsultuj się z lekarzem - inwersja ma przeciwwskazania. Instrukcja producenta zaleca, by nie korzystać z ławki bez zgody lekarza, i wśród przeciwwskazań wymienia m.in.:

• schorzenia neurologiczne lub inne, które powodują niewyjaśnione mrowienie, osłabienie, zawroty głowy, dezorientację lub zmęczenie;
• schorzenia oczu, uszu, nosa lub zaburzenia równowagi, takie jak jaskra, odwarstwienie siatkówki w wywiadzie, przewlekłe zapalenie zatok, choroba ucha środkowego lub wewnętrznego, choroba lokomocyjna lub zawroty głowy;
• schorzenia mózgu, np. przebyty udar lub zwiększone ryzyko udaru, silne bóle głowy;
• schorzenia serca i układu krążenia, np. wysokie ciśnienie krwi, stosowanie leków przeciwzakrzepowych;
• urazy kości lub rdzenia kręgowego, osteoporozę, a także ciążę, przepukliny i inne stany wymienione w instrukcji.

Instrukcja mówi też, by nie kontynuować korzystania z urządzenia, jeśli podczas inwersji pojawi się ból lub zawroty głowy - należy wtedy natychmiast wrócić do pozycji wyjściowej. Pełną listę przeciwwskazań i ostrzeżeń zawsze znajdziesz w instrukcji dołączonej do ławki, a omawiamy ją szczegółowo w artykule dla kogo ławka inwersyjna i jakie są przeciwwskazania.

To jest wyrób medyczny. Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.

Ta sama ostrożność dotyczy butów grawitacyjnych - zwis głową w dół na drążku to również pozycja odwrócona, więc przy zawrotach głowy także wymaga wcześniejszej rozmowy z lekarzem. Jeśli masz pytania o sam sposób korzystania z ławki, opisujemy go w poradniku jak korzystać z ławki inwersyjnej.

Najczęstsze pytania

Czy zwyrodnienie kręgosłupa szyjnego zawsze powoduje zawroty głowy?

Nie. Zmiany zwyrodnieniowe w odcinku szyjnym widać w badaniach obrazowych u wielu dorosłych, także u osób, które nigdy nie miały zawrotów. Sam wynik badania nie przesądza o przyczynie objawów - lekarz ocenia go razem z wywiadem i badaniem.

Jak odróżnić zawroty z kręgosłupa od zawrotów z błędnika?

Samodzielnie nie da się tego zrobić wiarygodnie. Zawroty pochodzenia szyjnego opisuje się zwykle jako chwiejność związaną z bólem karku, a zawroty z błędnika częściej jako wirowanie, czasem z szumem w uchu lub pogorszeniem słuchu. Objawy często się jednak nakładają, dlatego rozpoznanie powinien postawić lekarz.

Do jakiego lekarza iść z zawrotami głowy?

Najczęściej najpierw do lekarza rodzinnego. W zależności od objawów skieruje Cię dalej, np. do laryngologa, neurologa lub kardiologa. Przy nagłych zawrotach z objawami neurologicznymi, bólem w klatce piersiowej lub po urazie głowy nie czekaj na wizytę - dzwoń pod 112 lub 999.

Czy przy zawrotach głowy trzeba robić rezonans szyi?

Nie zawsze. O badaniach obrazowych decyduje lekarz na podstawie wywiadu i badania. Rezonans lub tomografia są zlecane w wybranych sytuacjach, np. przy podejrzeniu chorób mózgu, naczyń lub ucisku na struktury nerwowe.

Czy stres może powodować zawroty głowy?

Tak, napięcie emocjonalne i zaburzenia lękowe mogą wywoływać lub nasilać uczucie chwiejności i „mgły” w głowie. Stres sprzyja też napięciu mięśni karku. Zanim jednak uzna się stres za przyczynę, lekarz powinien wykluczyć inne możliwości.

Czy mogę ćwiczyć, gdy kręci mi się w głowie?

W trakcie epizodu zawrotów nie ćwicz - usiądź lub połóż się w bezpiecznym miejscu. Jeśli zawroty nawracają, najpierw ustal ich przyczynę z lekarzem. Ćwiczenia szyi czy równowagi warto zaczynać dopiero po konsultacji, zawsze powoli i bez bólu.

Czy przy zawrotach głowy mogę korzystać z ławki inwersyjnej?

Nie bez zgody lekarza. Instrukcja Teeter wymienia zawroty głowy, zaburzenia równowagi oraz choroby ucha środkowego i wewnętrznego wśród przeciwwskazań do inwersji. Zaleca też natychmiastowy powrót do pozycji wyjściowej, jeśli zawroty pojawią się w trakcie sesji.

Czy zawroty głowy przy wstawaniu są groźne?

Krótkie „pociemnienie przed oczami” po szybkim wstaniu zdarza się wielu osobom, np. w upale lub przy odwodnieniu. Jeśli jednak powtarza się często, towarzyszą mu omdlenia, kołatanie serca lub pojawiło się po nowym leku, skonsultuj się z lekarzem - może to wymagać sprawdzenia ciśnienia i pracy serca.