Skurcze mięśni - przyczyny, nawodnienie i kiedy iść do lekarza

Nagły, twardy jak kamień ból łydki w środku nocy, skurcz stopy podczas pływania albo uda pod koniec długiego biegu - skurcze mięśni zna prawie każdy. Zwykle mijają po chwili, ale bywają tak bolesne, że wybudzają ze snu, a gdy powtarzają się często, budzą niepokój. Popularna odpowiedź brzmi: „brakuje Ci magnezu”. Czasem to prawda, ale przyczyn jest znacznie więcej. W tym artykule wyjaśniamy, czym są skurcze mięśni, jakie są ich najczęstsze przyczyny, jaką rolę odgrywa nawodnienie i elektrolity, co zrobić w trakcie skurczu, kiedy iść do lekarza i jakie codzienne nawyki warto przemyśleć.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem.

Czym jest skurcz mięśnia?

Skurcz mięśnia (potocznie „kurcz”, w języku medycznym często określany jako bolesny kurcz mięśniowy) to nagłe, mimowolne i bolesne napięcie mięśnia lub jego części. Mięsień twardnieje, czasem widać lub wyczuwa się pod skórą zgrubienie, a ruch w stawie staje się na chwilę niemożliwy. Skurcz trwa zwykle od kilku sekund do kilku minut, a po nim mięsień może być tkliwy jeszcze przez kilka godzin, a nawet do następnego dnia.

Najczęściej dotyczy łydki, ale może pojawić się także w mięśniach stopy, uda (tylnej i przedniej części), dłoni czy brzucha.

Skurcz a inne dolegliwości mięśni

Jakie są przyczyny skurczów mięśni?

U wielu osób skurcze pojawiają się bez jednej, jasnej przyczyny. Mówi się wtedy o skurczach idiopatycznych - zwłaszcza o nocnych skurczach łydek, które częściej dotyczą osób starszych. Do najczęściej wymienianych czynników sprzyjających należą:

Wysiłek i zmęczenie mięśni

Skurcze związane z wysiłkiem zdarzają się zwłaszcza pod koniec długiego lub intensywnego treningu, przy nagłym zwiększeniu obciążeń, w upale i przy niewystarczającym przygotowaniu do danego wysiłku. Za jeden z ważniejszych mechanizmów uważa się dziś zmęczenie mięśnia i zaburzenie kontroli nerwowo-mięśniowej, a nie wyłącznie „brak minerałów”.

Odwodnienie i utrata elektrolitów

Duża utrata płynów i soli - przy obfitym poceniu, w upale, przy biegunce lub wymiotach - może sprzyjać skurczom. Elektrolity, takie jak sód, potas, magnez i wapń, biorą udział w przewodzeniu impulsów nerwowych i pracy mięśni.

Długie siedzenie lub stanie

Mała ilość ruchu w ciągu dnia, długie siedzenie z podkurczonymi nogami lub wielogodzinne stanie w jednej pozycji wiele osób łączy z wieczornymi i nocnymi skurczami.

Ciąża

Skurcze łydek są częstą dolegliwością w ciąży, zwłaszcza w drugiej połowie. Każdą nową lub nasilającą się dolegliwość warto omówić z lekarzem prowadzącym ciążę - także przed sięgnięciem po jakiekolwiek suplementy.

Leki

Skurcze mogą być działaniem niepożądanym niektórych leków, np. moczopędnych, niektórych leków na cholesterol, leków stosowanych w astmie i innych. Nie odstawiaj leków na własną rękę - jeśli podejrzewasz związek skurczów z lekiem, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.

Choroby

Częste skurcze bywają związane z chorobami, takimi jak: cukrzyca i neuropatia, choroby tarczycy, choroby nerek, choroby wątroby, zaburzenia elektrolitowe, choroby naczyń (żylne i tętnicze), choroby nerwów i rdzenia kręgowego, a także problemy z kręgosłupem uciskające korzenie nerwowe. To powód, dla którego nawracające skurcze warto zgłosić lekarzowi.

Alkohol i inne czynniki

Wśród czynników, które mogą sprzyjać skurczom, wymienia się też nadużywanie alkoholu, a u części osób także niewygodną pozycję stóp w czasie snu (np. stopy mocno wyprostowane pod ciężką kołdrą).

Nawodnienie i elektrolity - co warto wiedzieć?

Popularne przekonanie, że za skurcze zawsze odpowiada brak magnezu, jest uproszczeniem. Niedobór elektrolitów może być jedną z przyczyn, ale nie jedyną, a suplementacja „na wszelki wypadek” nie zawsze ma sens i nie każdemu jest wskazana - np. przy chorobach nerek nadmiar niektórych składników może być szkodliwy.

• Pij regularnie, w ciągu całego dnia, a więcej przy wysiłku i w upale. Zapotrzebowanie na płyny jest indywidualne i zależy od masy ciała, aktywności i temperatury.
• Przy długim, intensywnym wysiłku i dużym poceniu wiele osób sięga po napoje uzupełniające elektrolity. Warto dobrać je rozsądnie do rodzaju i czasu wysiłku.
• Zróżnicowana dieta - warzywa, owoce, rośliny strączkowe, orzechy, produkty pełnoziarniste i nabiał są naturalnym źródłem potasu, magnezu i wapnia.
• Przy biegunce lub wymiotach ważne jest uzupełnianie płynów; jeśli trwają dłużej, występuje wysoka gorączka lub objawy odwodnienia, skontaktuj się z lekarzem.
• Suplementy - zanim po nie sięgniesz, zwłaszcza przy przewlekłych chorobach, w ciąży lub przy przyjmowaniu leków, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą. Lekarz może zlecić badania krwi, żeby sprawdzić poziom elektrolitów.

Co zrobić, gdy złapie Cię skurcz?

W trakcie skurczu większość osób odruchowo robi to, co ogólnie się zaleca:

• Przerwij aktywność - zatrzymaj się, jeśli biegniesz; przy pływaniu bezpiecznie dopłyń do brzegu lub złap się krawędzi basenu.
• Delikatnie rozciągnij mięsień - przy skurczu łydki przyciągnij palce stopy w stronę kolana (ręką lub ręcznikiem) albo stań i przenieś ciężar na piętę. Ruch wykonuj spokojnie, bez szarpania.
• Rozmasuj mięsień łagodnym ruchem.
• Przejdź się kilka kroków, gdy skurcz minie.
• Ciepło lub chłód - wiele osób stosuje ciepły okład na napięty mięsień, a chłodny na tkliwość po skurczu.

Jeśli skurcz nie mija po kilkunastu minutach, mięsień pozostaje obrzęknięty i bolesny albo pojawiają się objawy opisane niżej, skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy ze skurczami mięśni iść do lekarza?

Natychmiast SOR lub 112

• skurcze mięśni ze splątaniem, zaburzeniami świadomości, bólem głowy, wysoką temperaturą ciała po przebywaniu w upale (możliwy udar cieplny),
• uogólnione skurcze mięśni, sztywność szczęki, trudność z otwieraniem ust lub przełykaniem,
• skurcze z zaburzeniami rytmu serca, kołataniem, dusznością, omdleniem,
• nagły ból, obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie łydki, zwłaszcza po długiej podróży, unieruchomieniu lub operacji - to może być zakrzepica żył głębokich; przy duszności lub bólu w klatce piersiowej dzwoń pod 112,
• bardzo silny ból mięśni po intensywnym wysiłku z ciemnym, brązowym moczem.

Wizyta u lekarza

• skurcze częste, nawracające, wybudzające regularnie ze snu,
• skurcze z osłabieniem mięśni, zanikiem mięśni, drętwieniem lub mrowieniem,
• skurcze, które pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku,
• skurcze u osoby z cukrzycą, chorobą nerek, wątroby lub tarczycy,
• ból łydki przy chodzeniu, który ustępuje po zatrzymaniu się,
• skurcze z obrzękami nóg, widocznymi żylakami, zmianami skóry na podudziach.

Jak wygląda diagnostyka nawracających skurczów?

Lekarz zaczyna od rozmowy: kiedy pojawiają się skurcze, w których mięśniach, jak często, czy są związane z wysiłkiem, jakie leki przyjmujesz, czy masz choroby przewlekłe, jak wygląda Twoja dieta i nawodnienie. W badaniu ocenia mięśnie, czucie, odruchy, tętno na stopach, obecność obrzęków i żylaków.

W zależności od wyników lekarz może zlecić:

• badania krwi - m.in. elektrolity (sód, potas, wapń, magnez), glukozę, parametry nerek i wątroby, hormony tarczycy, czasem enzymy mięśniowe,
• USG naczyń kończyn dolnych - przy podejrzeniu problemów żylnych lub tętniczych,
• EMG i konsultację neurologiczną - przy objawach ze strony nerwów lub mięśni,
• przegląd przyjmowanych leków.

Postępowanie zależy od przyczyny. Jeśli lekarz jej nie znajdzie, zwykle omawia ogólne zasady dotyczące nawodnienia, ruchu i rozciągania.

Jakie codzienne nawyki warto przemyśleć?

Łagodne rozciąganie łydek możesz wykonywać np. stojąc przodem do ściany: oprzyj o nią dłonie, jedną nogę cofnij, piętę dociśnij do podłogi i powoli przenieś ciężar do przodu, aż poczujesz rozciąganie w łydce. Wytrzymaj kilkanaście sekund, oddychaj spokojnie, zmień nogę. Wykonuj ćwiczenie bez bólu, a przy dolegliwościach najpierw skonsultuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Więcej łagodnych ćwiczeń rozciągających opisujemy w artykule o rozciąganiu dolnej części pleców.

Jeśli skurczom nóg towarzyszy ból pleców promieniujący do nogi, drętwienie lub osłabienie, przeczytaj też tekst o rwie kulszowej i skonsultuj się z lekarzem.

Najczęstsze pytania

Dlaczego łapią mnie skurcze łydek w nocy?

Nocne skurcze łydek często pojawiają się bez jednej, jasnej przyczyny, zwłaszcza u osób starszych. Mogą im sprzyjać m.in. zmęczenie mięśni, mała ilość ruchu, odwodnienie, ciąża, niektóre leki i choroby. Jeśli są częste, warto omówić je z lekarzem.

Czy skurcze mięśni to zawsze brak magnezu?

Nie. Niedobór magnezu lub innych elektrolitów może być jedną z przyczyn, ale skurcze mają wiele innych źródeł. Zanim sięgniesz po suplementy, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.

Co zrobić, gdy złapie mnie skurcz?

Przerwij aktywność, delikatnie rozciągnij mięsień, np. przyciągając palce stopy w stronę kolana, rozmasuj go i przejdź się kilka kroków. Jeśli skurcz nie mija lub mięsień pozostaje obrzęknięty, skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy skurcze mięśni są niepokojące?

Gdy są częste, towarzyszy im osłabienie, drętwienie, zanik mięśni, obrzęk i zaczerwienienie łydki, zaburzenia rytmu serca, splątanie lub ciemny mocz. W takich sytuacjach potrzebna jest ocena lekarska, a część z nich wymaga pilnej pomocy.

Jakie badania zrobić przy częstych skurczach?

Zakres badań ustala lekarz. Często są to badania krwi, m.in. elektrolity, glukoza, parametry nerek, wątroby i tarczycy, a w zależności od objawów także USG naczyń lub EMG.

Czy leki mogą powodować skurcze mięśni?

Tak, skurcze mogą być działaniem niepożądanym niektórych leków, np. moczopędnych. Nie odstawiaj leków samodzielnie - porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.

Czy skurcze łydek w ciąży są normalne?

Zdarzają się często, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży. Każdą nową dolegliwość i każdy suplement warto omówić z lekarzem prowadzącym ciążę.

Jak pić, żeby uniknąć skurczów podczas treningu?

Pij regularnie przed wysiłkiem, w trakcie i po nim, więcej w upale. Przy długim, intensywnym wysiłku wiele osób uzupełnia także elektrolity. Ważne są też rozgrzewka i stopniowe zwiększanie obciążeń.