Rwa kulszowa - objawy, przyczyny i kiedy pilnie do lekarza

Ból, który zaczyna się w dole pleców lub w pośladku i „strzela” w dół nogi, czasem aż do stopy, potrafi skutecznie utrudnić siedzenie, chodzenie i sen. Wiele osób od razu nazywa go rwą kulszową i szuka w internecie szybkiego sposobu, żeby sobie z nim poradzić. Zanim jednak sięgniesz po porady z forów, warto zrozumieć, czym jest rwa kulszowa, skąd się bierze i - przede wszystkim - kiedy wymaga pilnej pomocy lekarskiej. W tym artykule opisujemy typowe objawy i przyczyny rwy kulszowej, objawy alarmowe, przy których nie wolno czekać, to, jak wygląda diagnostyka i leczenie prowadzone przez lekarza, oraz ogólne zasady codziennej aktywności i ergonomii. Nie znajdziesz tu „cudownych sposobów” - za to rzetelne informacje, które pomogą Ci przygotować się do rozmowy z lekarzem.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem.

Czym jest rwa kulszowa?

Rwa kulszowa (ischias, w języku medycznym często opisywana jako ból korzeniowy lub radikulopatia lędźwiowo-krzyżowa) to zespół objawów wynikający z podrażnienia lub ucisku na korzenie nerwowe, z których powstaje nerw kulszowy. To najgrubszy i najdłuższy nerw w ciele człowieka. Tworzą go włókna wychodzące z dolnej części kręgosłupa - z odcinka lędźwiowego i kości krzyżowej. Nerw biegnie przez pośladek, tylną część uda, a powyżej kolana dzieli się na gałęzie zaopatrujące podudzie i stopę.

Warto zapamiętać jedną rzecz: rwa kulszowa nie jest osobną chorobą, tylko objawem. Oznacza, że coś drażni korzenie nerwowe lub sam nerw, a lekarz ma za zadanie ustalić, co dokładnie. Od tego zależy dalsze postępowanie. Dlatego dwie osoby z bardzo podobnym bólem nogi mogą dostać zupełnie różne zalecenia.

Rwa kulszowa a zwykły ból krzyża

Nie każdy ból w dole pleców czy pośladku to rwa kulszowa. Ból miejscowy, związany np. z przeciążeniem mięśni, stawów międzykręgowych lub stawu krzyżowo-biodrowego, często promieniuje do pośladka i uda, ale zwykle nie schodzi poniżej kolana i nie towarzyszą mu zaburzenia czucia czy osłabienie siły mięśni. W rwie kulszowej ból w nodze bywa silniejszy niż ból pleców, ma charakter „przeszywający”, „palący” lub „prądowy” i zwykle przebiega wzdłuż określonego pasma na nodze. Podobne objawy mogą dawać też inne problemy, np. dolegliwości stawu biodrowego czy naczyń krwionośnych - stąd potrzeba badania przez lekarza.

Jakie są objawy rwy kulszowej?

Objawy rwy kulszowej różnią się w zależności od tego, który korzeń nerwowy jest podrażniony i jak mocno. Najczęściej pojawiają się po jednej stronie ciała. Typowy obraz obejmuje:

• ból promieniujący od dolnej części pleców lub pośladka wzdłuż tylnej albo bocznej strony uda, często poniżej kolana, czasem aż do stopy,
• mrowienie, drętwienie lub „kłucie szpilkami” w nodze lub stopie,
• uczucie osłabienia nogi, np. trudność z uniesieniem stopy lub staniem na palcach,
• nasilenie bólu przy kaszlu, kichaniu, parciu lub długim siedzeniu,
• trudność ze znalezieniem wygodnej pozycji, ból przy wstawaniu z krzesła czy z łóżka.

Co powoduje rwę kulszową?

Za rwą kulszową najczęściej stoją zmiany w dolnym odcinku kręgosłupa, które zmniejszają przestrzeń dla korzeni nerwowych albo je drażnią. Do najczęściej wymienianych przyczyn należą:

• Przepuklina krążka międzykręgowego (tzw. dyskopatia, „wypadnięty dysk”) - fragment krążka przemieszcza się i może uciskać korzeń nerwowy. To jedna z najczęstszych przyczyn rwy kulszowej, zwłaszcza u osób w średnim wieku.
• Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa - z wiekiem krążki tracą wysokość, a w stawach i na krawędziach kręgów mogą powstawać wyrośla kostne (osteofity).
• Zwężenie (stenoza) kanału kręgowego lub otworów międzykręgowych - częstsze u osób starszych; typowe bywa nasilenie objawów podczas chodzenia i zmniejszenie dolegliwości, gdy usiądziesz lub pochylisz się do przodu.
• Kręgozmyk - przesunięcie jednego kręgu względem drugiego.
• Ucisk nerwu poza kręgosłupem, np. w okolicy pośladka. W tym kontekście mówi się czasem o zespole mięśnia gruszkowatego, choć jest to rozpoznanie dyskutowane i stawiane po wykluczeniu innych przyczyn.
• Rzadsze przyczyny: urazy, infekcje, zmiany nowotworowe, krwiaki. Właśnie dlatego objawy alarmowe opisane niżej są tak ważne.

Czynniki ryzyka

Ryzyko wystąpienia rwy kulszowej wiąże się m.in. z wiekiem (zmiany zwyrodnieniowe), pracą fizyczną wymagającą częstego dźwigania, skłonów i skrętów, długotrwałym siedzeniem i ogólnie małą aktywnością, nadmierną masą ciała, paleniem tytoniu oraz niektórymi chorobami przewlekłymi, np. cukrzycą. Dolegliwości o podobnym charakterze zdarzają się także w ciąży, kiedy zmienia się postawa i obciążenie miednicy - wtedy każdą nową dolegliwość warto omówić z lekarzem prowadzącym ciążę.

Kiedy rwa kulszowa wymaga pilnej pomocy lekarskiej?

To najważniejsza część tego artykułu. U większości osób rwa kulszowa nie jest stanem zagrożenia, ale istnieją objawy, które mogą świadczyć o silnym ucisku na nerwy w dolnej części kanału kręgowego (tzw. zespół ogona końskiego) albo o innej poważnej przyczynie. W takich sytuacjach liczy się czas. Natychmiast jedź na SOR lub dzwoń pod 112, jeśli pojawi się:

• drętwienie lub zaburzenia czucia w okolicy krocza, odbytu, pośladków lub wewnętrznej strony ud (tzw. znieczulenie siodłowe),
• problemy z oddawaniem moczu - trudność z rozpoczęciem, słaby strumień, uczucie niepełnego opróżnienia, zatrzymanie moczu,
• nietrzymanie moczu lub stolca,
• nagłe zaburzenia funkcji seksualnych, np. utrata czucia w okolicy narządów płciowych,
• szybko narastające osłabienie nogi lub obu nóg, np. opadanie stopy.

Pilnej konsultacji lekarskiej (tego samego dnia) wymagają też sytuacje, gdy rwa kulszowa pojawia się:

• po upadku, wypadku lub innym urazie,
• z gorączką, dreszczami lub ogólnym złym samopoczuciem,
• u osoby z chorobą nowotworową w wywiadzie, z niewyjaśnioną utratą masy ciała lub z obniżoną odpornością,
• z bólem stałym, nasilającym się w nocy i niezależnym od pozycji,
• z objawami po obu stronach ciała.

Do lekarza rodzinnego warto zgłosić się także wtedy, gdy objawy nie są alarmowe, ale ból jest bardzo silny, nie słabnie po kilku dniach, nawraca albo utrudnia pracę i sen.

Jak lekarz diagnozuje rwę kulszową?

Podstawą rozpoznania jest rozmowa i badanie, a nie od razu rezonans. Lekarz zapyta, kiedy i w jakich okolicznościach pojawił się ból, gdzie dokładnie promieniuje, co go nasila, a co zmniejsza, czy występuje drętwienie lub osłabienie, jakie masz choroby i leki. Warto przygotować się do wizyty i zanotować te informacje wcześniej.

Badanie przedmiotowe

W trakcie badania lekarz zwykle ocenia ruchomość kręgosłupa, siłę poszczególnych grup mięśni nóg, czucie na skórze, odruchy (np. kolanowy i skokowy) oraz wykonuje testy napięciowe, takie jak objaw Lasègue'a - unoszenie wyprostowanej nogi w leżeniu na plecach. Na tej podstawie można często określić, który korzeń nerwowy jest prawdopodobnie zajęty.

Badania dodatkowe

• Rezonans magnetyczny (MRI) - pokazuje krążki międzykręgowe, korzenie nerwowe i kanał kręgowy. Zwykle zleca się go, gdy występują objawy alarmowe, objawy nie zmniejszają się mimo leczenia lub rozważany jest zabieg. Warto wiedzieć, że zmiany w krążkach często widać w badaniach także u osób bez żadnych dolegliwości, dlatego wynik zawsze interpretuje się razem z objawami.
• Tomografia komputerowa (TK) - gdy MRI nie jest możliwe lub potrzebna jest dokładna ocena struktur kostnych.
• RTG - pokazuje kości, ale nie krążki i nerwy; bywa przydatne np. przy podejrzeniu kręgozmyku lub po urazie.
• Badanie elektrofizjologiczne (EMG) - w wybranych sytuacjach, np. gdy trzeba ocenić stopień uszkodzenia nerwu lub odróżnić rwę od innych chorób nerwów.
• Badania krwi - przy podejrzeniu infekcji lub stanu zapalnego.

Jak wygląda leczenie rwy kulszowej?

Plan leczenia zawsze ustala lekarz, biorąc pod uwagę przyczynę, nasilenie objawów, choroby współistniejące i Twoje możliwości. Poniżej opisujemy ogólnie, jakie elementy mogą się w nim pojawić - nie jako zalecenia do samodzielnego stosowania, tylko po to, żebyś wiedział(a), czego się spodziewać.

Leczenie zachowawcze

U większości osób leczenie zaczyna się od metod zachowawczych, czyli nieoperacyjnych. Mogą do nich należeć:

• informacja i edukacja - wyjaśnienie, czym jest dolegliwość, jak może przebiegać i jakie objawy wymagają ponownej wizyty,
• zalecenie pozostania aktywnym w granicach tolerancji bólu, zamiast długiego leżenia,
• leki dobrane przez lekarza - rodzaj, dawkę i czas stosowania zawsze ustala lekarz; nie łącz leków przeciwbólowych na własną rękę i nie zwiększaj samodzielnie dawek,
• fizjoterapia - fizjoterapeuta ocenia ruch, dobiera ćwiczenia i uczy, jak funkcjonować na co dzień.

Przebieg rwy kulszowej bywa różny. U wielu osób dolegliwości stopniowo zmniejszają się w ciągu kolejnych tygodni, ale u części utrzymują się dłużej lub nawracają. Dlatego ważne są wizyty kontrolne i zgłaszanie lekarzowi każdej zmiany objawów.

Zabiegi i leczenie operacyjne

Gdy leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych rezultatów, lekarz może rozważyć iniekcje wykonywane pod kontrolą obrazowania (np. nadtwardówkowe) albo skierować do neurochirurga lub ortopedy. Leczenie operacyjne rozważa się m.in. przy objawach zespołu ogona końskiego (wtedy w trybie pilnym), narastającym niedowładzie oraz przy silnym bólu utrzymującym się mimo właściwego leczenia zachowawczego. Decyzję zawsze podejmuje specjalista po ocenie badań i rozmowie z pacjentem.

Czy przy rwie kulszowej lepiej leżeć, czy się ruszać?

Dawniej przy bólu korzeniowym zalecano kilkudniowe leżenie w łóżku. Obecnie w ogólnych zaleceniach częściej podkreśla się, że długotrwałe leżenie nie jest korzystne, a powrót do zwykłych czynności w takim zakresie, na jaki pozwala ból, jest zwykle lepszym wyborem. Nie oznacza to forsowania się ani „rozchodzenia” silnego bólu. Chodzi o to, by nie unieruchamiać się bez potrzeby.

W praktyce może to wyglądać tak:

• krótkie, częste spacery zamiast jednego długiego - po płaskim terenie, w wygodnym obuwiu,
• zmiana pozycji co kilkadziesiąt minut - nie siedź ani nie leż zbyt długo w jednej pozycji,
• odpoczynek w pozycji, która jest dla Ciebie najwygodniejsza - np. na boku z poduszką między kolanami albo na plecach z podudziami podpartymi na poduszkach lub krześle,
• stopniowy powrót do pracy i obowiązków, w miarę możliwości z modyfikacjami, np. z częstszymi przerwami.

Ćwiczenia przy rwie kulszowej

Ćwiczenia przy rwie kulszowej dobiera fizjoterapeuta lub lekarz do konkretnej osoby i etapu dolegliwości - to, co jednej osobie odpowiada, u innej może nasilić objawy. Dlatego nie podajemy tu zestawu ćwiczeń „na rwę”. Jako ogólną aktywność, po konsultacji ze specjalistą, wiele osób wykonuje np. spokojne spacery, łagodne przyciąganie kolan do klatki piersiowej w leżeniu na plecach czy delikatny „koci grzbiet” w klęku podpartym. Każde ćwiczenie wykonuj bez bólu, a jeśli w trakcie lub po nim ból w nodze się nasila, drętwienie się rozszerza albo pojawia się osłabienie, przerwij i skontaktuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Ogólne ćwiczenia wzmacniające i rozciągające, a także zasady ergonomii na co dzień, opisujemy szerzej w artykule o dbaniu o odcinek lędźwiowy kręgosłupa.

Jak siedzieć, spać i pracować, gdy dokucza rwa kulszowa?

Ergonomia nie leczy rwy kulszowej, ale dobrze ustawione otoczenie może sprawić, że codzienne czynności będą mniej uciążliwe. Kilka zasad, które warto omówić z lekarzem lub fizjoterapeutą:

Na dłuższą metę dla zdrowia pleców liczy się też ogólna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała i rezygnacja z palenia. To nie są sposoby na szybkie pozbycie się objawów, ale elementy, o które warto zadbać razem z lekarzem i fizjoterapeutą.

Ławka inwersyjna a rwa kulszowa - co warto wiedzieć?

Ten tekst nie jest poradnikiem, jak leczyć rwę kulszową sprzętem domowym. Ławki inwersyjne Teeter FitSpine to wyroby medyczne do domowego wyciągu kręgosłupa przy jednoczesnym rozciąganiu mięśni przykręgosłupowych i tkanek miękkich. Przed użyciem skonsultuj się z lekarzem - inwersja ma przeciwwskazania, m.in. nadciśnienie i inne schorzenia układu krążenia, stosowanie leków przeciwzakrzepowych, jaskrę, osteoporozę, przepukliny, ciążę, niedawno przebytą operację, a także schorzenia neurologiczne powodujące niewyjaśnione mrowienie lub osłabienie. Decyzję, czy inwersja jest dla Ciebie odpowiednia, podejmuje lekarz. Pełną listę przeciwwskazań znajdziesz w instrukcji i w artykule o przeciwwskazaniach do ławki inwersyjnej.

To jest wyrób medyczny. Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.

Najczęstsze pytania

Czym jest rwa kulszowa?

To zespół objawów wynikający z podrażnienia lub ucisku korzeni nerwowych tworzących nerw kulszowy. Typowo objawia się bólem promieniującym od dołu pleców lub pośladka do nogi, często poniżej kolana. Rwa kulszowa jest objawem, a jej przyczynę ustala lekarz.

Jakie są pierwsze objawy rwy kulszowej?

Najczęściej ból w dole pleców lub pośladku, który zaczyna promieniować do tylnej lub bocznej części uda i łydki, do tego mrowienie lub drętwienie w nodze. Ból często nasila się przy kaszlu, kichaniu i długim siedzeniu.

Jak odróżnić rwę kulszową od bólu mięśni pośladka?

W rwie kulszowej ból zwykle schodzi poniżej kolana, przebiega wzdłuż określonego pasma i może mu towarzyszyć drętwienie lub osłabienie nogi. Ból mięśniowy jest zwykle bardziej miejscowy. Pewne rozróżnienie wymaga jednak badania przez lekarza.

Kiedy z rwą kulszową jechać na SOR?

Natychmiast, jeśli pojawi się drętwienie w okolicy krocza, problemy z oddawaniem moczu, nietrzymanie moczu lub stolca albo szybko narastające osłabienie nóg. Pilnej konsultacji wymagają też rwa z gorączką, po urazie lub u osoby z chorobą nowotworową w wywiadzie.

Czy przy rwie kulszowej trzeba robić rezonans?

Nie zawsze. Rozpoznanie opiera się głównie na wywiadzie i badaniu. Rezonans zleca się zwykle przy objawach alarmowych, gdy objawy nie zmniejszają się mimo leczenia lub gdy rozważany jest zabieg. Decyzję podejmuje lekarz.

Ile trwa rwa kulszowa?

To bardzo indywidualne. U wielu osób objawy stopniowo słabną w ciągu kilku tygodni, u części utrzymują się dłużej lub nawracają. Jeśli ból nie zmniejsza się albo pojawiają się nowe objawy, wróć do lekarza.

Czy przy rwie kulszowej można chodzić i ćwiczyć?

W ogólnych zaleceniach podkreśla się, że długie leżenie nie jest korzystne, a aktywność w granicach tolerancji bólu, np. krótkie spacery, zwykle jest lepszym wyborem. Konkretne ćwiczenia powinien dobrać fizjoterapeuta lub lekarz. Każde ćwiczenie wykonuj bez bólu.

Czy przy rwie kulszowej można korzystać z ławki inwersyjnej?

O tym decyduje lekarz. Inwersja ma przeciwwskazania opisane w instrukcji, m.in. nadciśnienie, jaskrę, osteoporozę, przepukliny, ciążę czy schorzenia neurologiczne powodujące niewyjaśnione mrowienie lub osłabienie. To jest wyrób medyczny. Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą.